Malo je mesta koja u sebi nose toliko značenja kao Terazije: srce velegrada, svetlost i radost, saobraćajni centar, česma kao izvor života, boemski raj… Ali i – smrt.
Da, Terazije su i kao mesto brutalne i zločinačke egzekucije urezane u mislima Beograđana.
Zato i dan danas postoji izraz “vešanje na Terazijama“, koji je na najstrašniji način nastao u našem jeziku. I nikad ne bi smeo da se upotrebljava bez ogromnog otklona, nikad bez onoga “triput meri, a jedanput seci”. Jer, to je vrlo ozbiljna stvar.
Slike iz 1941. godine živa su uspomena na to kolika je bila cena otpora neprijatelju i okupatoru. Jer su dokumentovane, jer se o njima otvoreno govorilo. Jer su žrtve bili komunisti, i, pre svega drugog, Srbi. Rodoljubi koji ne ljube lance. Ali, ipak, to stradanje iz avgusta 1941. nije bilo jedino vešanje od strane okupatora koje se desilo na ovom, čitav vek noću najblistavijem mestu grada!
Možda vam ova priča nije poznata, ali je sigurno da je i njeno postojanje iz generacije u generaciju prenelo stravično značenje izraza “vešanje – na Terazijama”.
Jer, i u Prvom svetskom ratu, godine 1914. austrijski okupatori su u prvom naletu beskrupulozno demonstrirali moć ubijanjem ljudi iz naroda.
To su činili javnim vešanjem, na znamenitim mestima, na Terazijama, da svi vide. Bio je to morbidan način ubijanja, tako da smrt ne nastaje kako se to inače dešava kod ovakve vrste egzekucije, već – davljenjem.
Postoji fotografija prve žrtve vešanja na Terazijama, učitelja Miroljuba Radojčića, koga je uredno fotografisao austrijski fotograf. Iza se vidi Hotel Balkan u punom sjaju. Fotograf je ovekovečio zločin ne da bi od toga pravio medijsku senzaciju, proslavio se kao ratni izveštač, sačuvao trag zločina, već, verovatno, da bi udovoljio oficirima koji su ovakve fotografije nosili kao trofeje!
I prilikom druge okupacije Beograda u istom tom Prvom svetskom ratu, tokom 1916. godine zabeleženi su ovakvi zločini. Poznato ime žrtve obešene na Terazijama je ime sveštenika Aleksandra Janićijevića iz kosmajskog kraja, iz sela Sibnice.
Svedočanstvo o njegovom stradanju uklesano je u jedan spomenik na Novom groblju, kod kapele. Prema tek u tragovima dostupnim podacima, on je ubijen jer je savetovao narod da ne predaje oružje. Njegovu smrt gledala je i njegova porodica.
“Sveštenik iz Sibnice. Dobar Srbin obešen od austrijske vlasti u Beogradu avgusta 1916. godine. Spomen podigoše drugovi i prijatelji”, piše na kamenoj ploči.
A ono najpoznatije vešanje, iz Drugog svetskog rata, od 17. avgusta 1941. godine iz više razloga se bolje pamti. Bilo je brutalnije, jer je osmišljeno kao prava scenografija – tela ranije ubijenih ljudi, sa sve parolom da su to komunistički teroristi, bila su obešena tako da su svima bila nadohvat ruke, a njihove cipele mogli su da dotaknu putnici tramvaja.
Ipak, vozila su bila taman toliko udaljena da svojim prolaskom nisu mogla da pomere ili obore beživotna tela s kojih se slivala krv.
Imena žrtava su: Velimir Jovanović, Milorad Pokrajac, Jovan Janković, Svetislav Milin i Ratko Jević. Jedan od njih je bio student, dvojica su bili radnici, a dvojica seljaci. Živeli su u Beogradu ili okolini i podsticali su otpor okupatoru.
To nije bila zaboravljena tema posle Drugog svetskog rata, a sačuvane fotografije teškog zločina i danas pobuđuju jezu. Na Terazijama čak postoji spomenik posvećem stradalim rodoljubima iz 1941. ali je on nekako neugledan, nejasan, sa slabašnom snagom koja treba da isijava takvom uspomenom…
Ipak, na neki čudan način, iako se izraz “vešanje na Terazijama” olako poteže u raznoraznim žargonskim prilikama, imena Miroljub Radojičić, Aleksandar Janićijević, Velimir Jovanović, Milorad Pokrajac, Jovan Janković, Svetislav Milin i Ratko Jević – potpuna su nepoznanica za skoro sve nas, pa čak i one koji bi to zbog svog poziva morali da znaju. I da pokažu poštovanje za toliku žrtvu. Jer, ni po jednom od njih se i dalje ne zove bilo koja ulica u Beogradu, naprimer.
Beogradske priče – Ljudi, ulice, trotoari, prolazi, sudbine…
