Modernistička palata “kod Jata” prepolovljena vizijom, ratom i ideologijom

Čekajući veliki svetosavski hram, Beograd je 1935. dobio monumentalnu Crkvu Svetog Marka.

Sagrađena je u celini za nekoliko godina, ali je ostala nezavršena njena okolina, zbog čega su gradske arhitekte, najpre Đorđe Kovaljevski, izašle sa planom za formiranje pravog trga oko impresivnog crkvenog zdanja.

Problem je nastao kada se otkrilo da je planom trebalo da se poruše neka vredna i nova zdanja. Da je bilo po tim planovima Beograd ne bi samo ostao bez jedne od najlepših palata tog vremena, već bi nestao i prostor na kome je danas park Tašmajdan: tu je bio predviđen moderan centar grada s najvažnijim institucijama.

“Četiri nove zgrade milionske vrednosti žrtvovaće se da bi se ispravila greška u regulaciji trga pred Pozorištem i Markovom crkvom. Nestaće i čitavi blokovi kuća, jedan između Agrarne banke i Parlamenta i drugi od Slavije do Milutinove ulice“, pisale su tadašnje novine.

Osim Poštanske štedionice koja je već bila sagrađena, tu bi bila i Palata pravde, velika bolnica, skupština grada, Akademija nauke… Da bi se to sve uradilo, trebalo je srušiti četiri veoma vredne zgrade koje i danas krase ovaj deo grada, a jedna od njih je i tzv. Popovska kuća, odnosno, Palata crkvene uprave, kako se zvanično zvala, u Bulevaru kralja Aleksandra s brojem 17.

Nastala je pobuna, i plan je bio privremeno zaustavljen, pa je ovaj prostor ostao takav kakav je danas – zgrade nisu srušene.

Popovska kuća je umesto svoje prvobitne namene, da služi za smeštaj sveštenika SPC na službi u Beogradu, i njihovih porodica, posle 1945. godine i komunističke revolucije oteta od crkve, odnosno, nacionalizovana. U prostrane stanove useljeni su zaslužni partizanski funkcioneri, sa svojim porodicama.

U prizemlju je ubrzo otvorena i poslovnica nacionalne avio kompanije JAT u čijem izlogu je uvek stajala maketa velikog aviona, zbog čega će ovo mesto dobiti svoj drugi čuveni naziv – “Kod Jata“.

Međutim, ono što je ostalo zauvek nepoznato jeste da Palata crkvene uprave tj. Popovska kuća, uopšte nije cela – sagrađena je tek do pola. Od dalje gradnje i njenog završetka nakon septembra 1937. se u SPC, koja je bila investitor, odustalo jer je, kao što smo naveli, iz Beogradske opštine najavljeno da će morati da se sruši. Zbog toga je palata ostala nezavršena, sa samo jednom polovinom, do danas.

Ova, i danas moćna i lepa palata, zidana je po projektu arhitekte Jovana Rankovića. Kada je već Beogradska opšina do 1940. i zvanično odustala od rušenja, pitanje je zašto se zgrada zatim ipak nije izgradila do kraja?

Odgovor je, ponovo, u vremenu koje je usledilo. Najpre, već iduće, 1941. godine, izbio je rat i zemlju su okupirali nacisti. Posle oslobođenja, jugoslovenski komunisti jesu crkvi nakon 1945. dozvolili finalni završetak samog hrama svetog Marka, ali nisu hteli SPC da daju da nastavi gradnju Popovske kuće. Došlo je vreme u kom crkva više nije mogla da na takav način bude prisutna u društvu.

Danas može da se čak i polemiše šta bi bilo bolje, reprezentativni centar grada kako su zamislili predratni urbanisti ili park koji je spontano ostao. Čak je i današnje glavno šetalište parka zapravo avenija koja je trebalo da bude u tom novom kvartu! Većina bi se saglasila, ipak, da je današnje stanje bolje. Imamo park, a sačuvali smo vredna zdanja.

A, na mestu nesuđene druge polovine impozantne palate, osujećene vizijama, ratovima i ideologijama da sija u punoj raskoši originalne ideje arhitekte Rankovića, već decenijama stoje – jedna baraka i omanje dvorište.