Jedno od najstarijih pravoslavnih zdanja ne samo u Zemunu već i u Beogradu je manastir Svetog arhangela Gavrila u Zemunu. Nalazi se odmah pored rimokatoličke crkve Svetog Roka.
Manastirska crkva je u prošlosti bila kontumačka, tj. mesto karantina i izolacije putnika koji su iz Osmanskog carstva putovali u Habzburško.
Srpski trgovac i dobrotvor Teodor Toša Apostolović 1786. godine odlučuje da na mestu nekadašnje crkvice od dasaka u gradskom parku podigne novu, da bi svi koji su boravili u kontumaciji (karantinu) mogli da se pomole Bogu.
Tako je „Tošina crkva“ u Zemunu bila i praktično i figurativno deo granice između dva sveta, dva carstva, ali i između potencijalno zaraženih od kuge, kolere i velikih boginja i zdravih. Habsburška imperija je ozbiljno pratila evropske standarde u epidemiologiji.
Teodor Toša Apostolović, inicijator nove crkve, bio je rođen u okolini Soluna 1745. godine, a u Zemun je prešao između 1765. i 1770. godine, kada su se Austrijanci povukli iz Beograda i prepustili ga Turcima. Postoje navodi da je bio Grk i da se izvorno zvao Teodoros Apostolos.
Kao voskar (pravio je i prodavao sapune i sveće) stekao je veliko bogatstvo. Svojim predanim radom i kao fabrikant i društveno angažovani čovek zaslužio je da bude predsednik Zemunske crkvene opštine.
Mnogi Beograđani i Zemunci svakodnevno izgovaraju toponim “Tošin bunar“, a možda i ne znajući da taj toponim ima veze sa dobrotvorom Apostoloviće. Predanje kaže da je izlečio očnu bolest lekovitom vodom upravo tu, jer je, kako je tvrdio, poslušao san u kome mu je Sveti Nikola rekao da se popne na Bežanijsku kosu, spusti prazno bure, iskopa bunar gde ono zastane i umiva oči vodom iz njega.
Crkvu u Zemunu je namenski sagradio sa više vrata da se vernici što manje mešaju. Ženski manastir će postati 6. marta 1990. godine, odlukom Svetog arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve.
Do tada je ovaj duhovni centar jprošao zanimljivu istoriju: od gubitka značaja posle rasformiranja karantina, preko dolaska ruskih izbeglica dvadesetih godina prošlog veka, koji su je pretvorili u svoju crkvu, do totalne zapuštenosti u doba komunizma.
1981. godine jeromonah Filaret se založio da crkva bude obnovljena. Pet godina kasnije, restaurirana spolja ali freske nisu mogle biti sasvim spašene.
Ova kapela je izgrađena u baroknom stilu. Prostorija ima niše koje su bile ostavljene za „izdržavaoce“ karantina. No, niše nisu mnogo narušile koncept po kojem građevina sliči crkvama srednjovekovne Raške škole.
Ikonostas u baroknom stilu, rezbaren u drvetu i pozlaćen, oslikaše poznati zemunski slikari Dimitrije Bratoglić i njegov zet Konstantin Lekić (on je bio pomoćnik ali je oslikao veći deo zidova).
U manastiru se nalazi i freska Svetog novomučenika Vukašina iz Klepaca.
Kada se uđe u ovo neveliko ali značajno zdanje oseti se teret vekova „natopljenih“ mukama onih koji su izdržavali karantin, sa višestrukim nadama: da nisu bolesni i da će moći da pređu na drugu stranu. Muke putnika, saputnika i sapatnika ondašnjih kao da su utkane u današnju patinu ovog zdanja.
Još jedna zanimljivost vezana za ovu crkvu je jermenski hačkar (krst u kamenu) ispred nje, o kome više možete pročitati u ovoj našoj priči.
Autorka: Ana Atanasković
Beogradske priče – Ljudi, ulice, trotoari, prolazi, sudbine…
