Najvažnije parče istorije srušeno 1940. godine zbog Doma Penzionog zavoda

Malo ko dok čeka zeleno na semaforu na više nego prometnom uglu Kraljice Natalije i Kneza Miloša, zna da se upravo na tom mestu decenijama krojila sudbina moderne srpske države.

Sada kada se okrenete ka beloj zgradi u koju s jedne strane gleda Beograđanka, a s druge Vaznesenjska crkva, ni po čemu to ne možete ni naslutiti.

Na lokaciji koju su opsedali tapkaroši dok su mladi Beograđani opijeni socijalizmom žurili u bioskop „Odeon“, nekada se u vreme Kraljevine uzdizala zgrada Narodne skupštine. Sve do maja 1940.

Njeno rušenje označilo je kraj jedne burne epohe.

Vizuelno ništa posebno privlačna, a istorijski izuzena, trebalo je da oslobodi prostor za modernu palatu Penzionog fonda. Sve u sklopu stvaranja metropole od prestonice.

Stara zgrada Narodne skupštine podignuta je još 1882. Arhitektonski je bila kudikamo skromnija u odnosu na današnju monumentalno skupštinsko zdanje, ali i kao takva pozornica je ključnih događaja u novijoj istoriji Srbije.

Iste godine kad je i sazidana u njoj je u prisustvu kneza Milana Obrenovića, a na predlog predsednika Skupštine Alekse Popovića, mala Kneževina Srbija svečano proglašena za Kraljevinu. Dve decenije kasnije, 1903. godine, nakon dramatičnog smenjivanja dinastija, novi kralj Petar I Karađorđević položio je baš u njoj zakletvu na Ustav.

Tu su se donosile i najteže ratne odluke.

U jesen 1912. godine iz ove zgrade je objavljen rat Otomanskoj imperiji u Prvom balkanskom ratu.

Najdramatičniji trenutak dogodio se u julu 1914. godine, kada je u velikoj sali pročitan ultimatum Austro-Ugarske i primljena objava rata.

Svet je tada ušao u Veliki rat, po čijem je završetku na ovim prostorima ostvareno ujedinjenje, koje danas mnogi kritikuju, i stvorena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.

Nakon Prvog svetskog rata, parlament se preselio u privremene prostore, dok je stara zgrada počela da gubi svoj uzvišeni status. Tokom dvadesetih i tridesetih godina menjala je vlasnike i zakupce.

U dvorani gde su nekada narodni poslanici većali o sudbini naroda, organizovane su bokserske priredbe, filmske projekcije, ali i svečani skupovi poput trodnevne skupštine Kola srpskih sestara.

Konačna odluka o rušenju doneta je u proleće 1940. Zgrada je uklonjena do kraja maja kako bi ustupila mesto za to vreme izuzetno vizionarskom i investiciono zahtevnom projektu – višespratnoj palati Penzionog zavoda privatnih činovnika, čija je vrednost procenjena na, u to vreme, ogromnih 20 miliona dinara.

Projekat je predviđao modernistički kompleks sa 41 stanom, osam lokala, osam velikih kancelarija, umetničkim ateljeom na vrhu zgrade i impresivnom višenamenskom dvoranom sa čak 1.300 mesta.

Planirano je da sala ima vrhunsku akustiku, pokretnu binu za pozorišne i koncertne predstave, pa čak i inovativnu pokretnu garderobu koja bi se automatski pomerala ka izlazu kako bi se izbegle gužve nakon predstava.

Radovi su otpočeli odmah u leto sa ambicijom da bude u potpunosti useljena do 1942. Međutim, istorija je ponovo presekla planove Beograda.

Napad Hitlera na Jugoslaviju u aprilu 1941. potpuno je zaustavio izgradnju. Tokom čitave okupacije i prvih posleratnih godina, zdanje je ostalo nedovršeno, u sivoj fazi.

Konačno i to prema originalnom predratnom konceptu radovi su završeni u posleratnom periodu, a Velika dvorana je dobila svoju pravu namenu u junu 1960. godine, kada je svečano otvoren čuveni bioskop „Odeon“. Dugo je važio za jedan od najlepših i najposećenijih bioskopa u prestonici, u kom su se tražile karte više za svetske i domaće premijere.

Prava kontroverza vlada oko autorstva ovog impresivnog zdanja: arhitekta koji se posle rata navodi kao autor zvao se Ratomir Bogojević, ali je originalni projekat 1939. godine ustvari izveo hrvatski arhitekta Lavoslav Horvat. Njegovo ime je danas potpuno nepoznato kao pravog autora veoma modernog Doma Penzionog zavoda.

I, kao što rekosmo, malo ko zna kad se osvrne da je baš tu Srbija postala kraljevinom i da je baš tu započeo Prvi svetski rat.

Eto, sad dok čekate zeleno… na korak ste od istorije. I to kakve!