U nekadašnjem Beogradu postojao je jedan izraz koji se već dugo ne koristi i potpuno je zaboravljen, ali je u jednom trenutku bio sveprisutan: “bugarski baštovan”.
Taj izraz je bio sinonim za vrhunskog povrtara, bez obzira na to da li je čovek zaista bio iz Bugarske.
Ti bugarski baštovani, ili “gradinari“, kako su se sami zvali, ostavili su dubok trag u razvoju Beograda i Srbije tokom druge polovine 19. i prve polovine 20. veka. I upravo su oni postavili temelje modernog povrtarstva na ovim prostorima.
Kako je došlo do takve istorijske prekretnice?
Bugarska je još i pre 19. veka imala veoma razvijen poljoprivredni “sektor”. U toj zemlji su se, iako pod turskom okupacijom, vrlo uspešno gajile mnoge vrste voća i povrća, i po tome je bila široko poznata i van regiona Balkana, tada još uvek dela osmanlijskog carstva.
Proizvodi bugarskih povrtara stizali su ne samo na osmanski dvor u Istanbulu već i mnogo dalje. Tako su dospeli i do Beograda.
Knez Miloš Obrenović veoma je cenio znanje bugarskih seljaka i njihove prizvode. I želeo je da i u Srbiji započne masovni uzgoj povrća i voća. Jer, u našoj zemlji je u tom trenutku dominirala pšenica kao poljoprivredna kultura ali se slabo gajilo bilo šta drugo, u ishrani su dominirali divlji plodovi jabuke, kruške, poneka šljiva i ono što je priroda sama darivala, bez uzgoja, poput pečurki, raznih bobica i hranljivog bilja i korenja.
Upravo je na njegov poziv u Srbiju došla prva grupa Bugara da gaje povrće u okolini Beograda. Knez im je namenio prostrana polja u današnjem Mirijevu i Žarkovu, koja će kasnije zbog uznapredovalog povrtarstva postati i najveća beogradska sela.
Koliko je jak trag ovog poduhvata ostao, svedoči i činjenica da Iz zaleđine Mirijeva, iz Velikog Sela, i dan danas dolazi značajan deo povrća i voća na beogradske pijace.
Još jedan trag te seobe može se uočiti u sadašnjici, mada na njega niko ne obraća pažnju: česta bugarska prezimena u starosedelačkim porodicama u ovim naseljima, poput Jovanov, Georgijev, Panov…
Najveći talas doseljavanja iz Bugarske počeo je nakon oslobođenja juga Srbije od Osmanlija, od 1878. godine. Bugarski povrtari su kod nas dolazili uglavnom iz centralne i zapadne Bugarske, odnosno, iz sela oko Velikog Trnova, Gabrova, Tetevena i okoline Sofije. Motiv im je bio bolja zarada, odnosno, šansa da preuzmu velike delove obradive zemlje za malu sumu.
Nije postojao zvaničan državni program kojim su dovođeni, već su dolazili samostalno ili preko rođaka i zemljaka koji su već radili u Srbiji. Ali je tadašnja Kraljevina Srbija veoma pozitivno gledala na ove migracije. Njihov uspeh u Srbiji otvorio im je vrata i susedne Austrougarske carevine: “gradinari” će postati važan deo poljoprivrede u Mađarskoj i Austriji, sve do Beča.
Beograd je tada brzo rastao, broj stanovnika se povećavao, a grad je imao veliku potrebu za svežim povrćem. Bugarski baštovani su primjenivali tehnike koje tada u Srbiji nisu bile uobičajene poput navodnjavanja, proizvodnje rasada, đubrenja stajnjakom u velikim količinama i preciznog kalendarskog planiranja zasada.
Njihov ključni doprinos, pored novog sistema obrađivanja bašti, odražavao se u uvođenju povrtarskih vrsta koje su u Srbiji bile malo poznate ili čak potpuno nepoznate. Bili su to paprika, paradajz, krastavci, kupus, zelena salata, praziluk, crni i beli luk, šargarepa, rotkvice, spanać, peršun i celer.
Srpski baštovani učili su zanat upravo od njih i krenuli da samostalno šire novostečeno znanje. Na ruku je svima išlo to što je domaća zemlja zaista bila plodna, uz obilje vode po bunarima, potocima, rekama, izvorima…
Na teritoriji Beograda, odnosno, njegove tadašnje periferije, teklo je mnoštvo vodotokova, kasnije kaptiranih, zatrpanih ili zagađenih, kako se grad širio. Sva ta voda bila je ključni sastojak uspešnog povrtarstva.
Beogradske pijace će brzo videti izobilje po tezgama kako se bugarski baštovani budu sve uspešnije prostirali i po drugim parcelama uz obale Save i Dunava, stižući čak i do padina Dedinja gde su podizali nove baste.
Posle Drugog svetskog rata, nacionalizacija zemljišta i stvaranje poljoprivrednih kombinata doveli su do gašenja većine privatnih bašti koje su proizvodile za masovnu prodaju na pijacama. Uskoro su iz rečnika novih generacija iščezli i izrazi poput “bugarski baštovan” i priča je potonula u zaborav.
Ali, nasleđe je ostalo: vidimo ga svakodnevno na tezgama i trpezama.
Beogradske priče – Ljudi, ulice, trotoari, prolazi, sudbine…
