Krajem novembra 1914. godine, nakon ogorčenih borbi protiv Austrougarske u početnoj fazi Prvog svetskog rata, prema strateškoj zamisli srpske Vrhovne komande, vojska Kraljevine Srbije povukla se iz Beograda.
Srpska prestonica ostala je nebranjena, prepuštena neprijatelju u sklopu šireg plana koji će uskoro rezultirati jednom od najsjajnijih pobeda u istoriji ratovanja. Međutim, u redovima austrougarske vojske ovaj taktički potez Srba doživljen je kao – grandiozna pobeda! Euforija je zavladala u Beču i Budimpešti. Ali u hvalospevima od svih naroda potlačenih Crno-žutoj monarhiji najviše su se “pobedom” u prsa busali – Hrvati!
Zagrebački list Novosti na naslovnoj strani 4. decembra 1914. godine slavodobitno objavile tekst pod naslovom koji i danas izaziva nelagodu: „Karlovački ustaše unišli prvi u Beograd“. Ponosili su se što je u nebranjeni grad prva kročila 26. karlovačka pučko-ustaška pješačka pukovnija 2. decembra.
Ovde moramo odmah nešto na čistac izneti. Termin „ustaše“ u kontekstu Velikog (Prvog svetskog) rata nema apsolutno nikakve veze sa fašističkim genocidnim pokretom Ante Pavelića iz Drugog svetskog rata, osnovanim tek 1929. godine.
Sada govorimo o zvaničnom nazivu za pripadnike trećeg poziva, odnosno rezervne trupe, na nemačkom Landsturm, unutar Kraljevskog hrvatskog domobranstva.
Pukovnik Kurelec, komandant ove karlovačke pukovnije, jedva je dočekao da se pohvali svom tadašnjem hrvatskom banu, baronu Ivanu Skerleczu (Ivanu Škrlecu). Telegram je glasio ovako:
– Smatram si osobitom čašću dojaviti Vašoj preuzvišenosti da je od balkanskih sila 26. karlovačka pučko-ustaška pješačka pukovnija kao prva zaposjela glavni grad kraljevine Srbije Beograd.
Na ovu depešu, ban Skerlecz ushićeno je odgovorio, videći u tom činu istorijski trijumf:
– Zahvaljujem Vam najsrdačnije na ljubeznoj brzojavnoj obavijesti, čestitam Vama i celoj junačkoj pukovniji od srdca na prekrasnom i časnom uspijehu. Cijeli hrvatski narod će biti ponosan na to, da je baš hrvatska pukovnija kao prva zaposjela Beograd te time okrunila pobjedonosne operacije naše hrabre vojske u Srbiji.
Dok su se „junaci“ dičili, austrijska i mađarska propaganda radile su punom parom. Oni što su pisali te izveštaje sa ratišta – pozavidela bi im i sama braća Grim koliko su imali talenta za bajke.
Budimpeštanski list „Est” je, tako, 3. decembra objavio detaljan, službeno cenzurisan izveštaj o zauzeću Beograda, opisujući nekakav generalni juriš sa četiri strane. U tim izmišljotinama su, kao, nakon dvodnevne artiljerijske borbe ućutkali srpske teške topove na Avali, Topčideru i Banovom brdu, a onda su trupe u ranu zoru prešle u napad.
Novinar je u nekakvom samo njemu znanom transu opisivao kako su austrougarske čete „skršile zaista junački otpor Srba” i gazile preko srušenog savskog mosta.
– Neodoljivom snagom prodirale su naše čete beogradskim ulicama. Među našim vojnicima zavladalo je kod stupanja na tlo srpskog glavnog grada neopisivo oduševljenje, te su se obuzeti radošću međusobno grlili i ljubili.
Međutim, službeni vojni izveštaj, izdat istog dana, bio je tek za nijansu realniji, ali je, ipak, „poklopio“ budimpeštanski list, priznajući da je prodiranje preko Kolubare prinudilo neprijatelja da preda Beograd „bez borbe” kako bi se sprečilo zarobljavanje.
Ono što se da primetiti jeste da su okupatori bili spremni za dug boravak u srpskoj prestonici i odmah su vojno osigurali zgrade nemačkog i austrougarskog poslanstva.
Grljenje i ljubljenje po beogradskim ulicama „hrvatskih junaka“ trajalo je tragično kratko po okupatora. Dok su oni preko novina slali hvalospeve o svom junaštvu, srpski generali Radomir Putnik i Živojin Mišić su pripremali jedan od najvećih preokreta u istoriji modernog ratovanja – veliku ofanzivu u Kolubarskoj bici.
Samo trinaest dana nakon onog ponosnog telegrama pukovnika Kureleca o „krunisanju pobedonosnih operacija“, srpska vojska je silovito uzvratila udarac. Kontranapad je bio toliko snažan, brz i brutalan da je u redovima svih trupa austrougarske monarhije nastalo opšte rasulo. A oni „karlovački ustaše“ bežali su sa ostalima preko improvizovanog mosta na Savi ispod Kalemegdana, ostavljajući za sobom oružje, opremu, opljačkane stvari…
Čim je zaista bilo „ožeži“ – tih „junaka“ s početka priče više nije bilo u Beogradu. Ni u Srbiji. Ostali su samo njihovi strašni zločini nad civilima da zgroze i njihovu komandu u Beču i ceo svet.
Ima ona strana narodna, koja bi zaista bila realan nastavak pomenute naslovne strane od 4. decembra 1914. godine: „Bež’ te noge …“
Beogradske priče – Ljudi, ulice, trotoari, prolazi, sudbine…
