Od streljanja i zatvora do zaustavljene štamparije: kažnjena umetnost 1944 – 1990.

Odmah po oslobođenju Beograda u Drugom svetskom ratu, od strane partizanske vojske predvođene Titom, od 20. oktobra 1944. u okviru revolucionarnog terora koji je trajao do pred kraj te godine, zbog “umetničkog i naučnog rada u okupiranom Beogradu”, kako je glasila optužba, streljani su, bez suđenja, književnici Grigorije Božović i Svetislav Stefanović, profesori Miloš Trivunac i Ilija Pražić; glumci Aleksandar Cvetković, Jovan Tanić, Ljuba Vasiljević i slikar Branko Popović.

Naredne, 1945. godine, književnik Sima Pandurović osuđen je na pet godina gubitka nacionalne časti zbog učestvovanja u književnom radu tokom okupacije, a glumica Žanka Stokić zatvorena, otpuštena sa posla i osuđena na osam godina gubitka nacionalne časti. Umrla je ubrzo…

Vojno veće Vrhovnog suda FNRJ osudilo je 1946. godine u odsustvu Slobodana Jovanovića na kaznu lišavanja slobode s prinudnim radom u trajanju dvadeset godina, konfiskaciju imovine i gubitak državljanstva.

Sledeći je na red za osudu došao i sam partizanski umetnik Branko Ćopić čiju “Jeretičku priču” su žestoko, 1950. godine, osudili Josip Broz Tito, Milovan Đilas i drugi visoki funkcioneri Komunističke partije Jugoslavije. Na sreću, osim javnog prozivanja, Ćopiću se nije desio zatvor ili nešto gore. Ipak, teško je podneo osudu “drugova“.

Odlukom foruma Komunističke partije 1951. godine, ugašeni su časopisi Književne novine, Svedočanstva i Zapisi.

Na zahtev novinara Leona Daviča, istaknutog pripadnika novog establišmenta,, 1952. godine zabranjen je koncert “Ulicama velegrada” jer “širi dekadentnu džez muziku“.

Pet godina kasnije, zbog navodne “neprijateljske propagande’ izražene u knjizi “Nova klasa” koju je napisao, na sedam godina zatvora osuđen je i jedan od glavnih ideologa prethodnog progona, Milovan Đilas, dojučerašnji Titov najbliži saradnik.

Zabrane i kazne će se nastaviti i naredne 1958. godine, kada je zabranjen i sklonjen film “Spomenicima ne treba verovati” Dušana Makavejeva, a zabrana prikazivanja će uskoro sačekati i film “Voz” Živojina Pavlovića, kao i “Kapi vode, ratnici” istog autora zajedno sa Kokanom Rakonjcem i Markom Babcem.

Zbog teksta Mihajla Mihajlova, 1965. godine, zabranjeno je izdanje časopisa Delo. Tada je i povučen iz prikazivanja film Miće Popovića “Čovek iz hrastove šume”, a redakcija časopisa Gledišta izbacila tekst Nebojše Popova jer je “kritički govorio o Savezu komunista”.

Zbog mogućnosti da neke odrednice “mogu da izazovu uznemirenje građana”, 1966. godine, zabranjen je rečnik savremenog srpsko-hrvatskog jezika Miloša Moskovljevića, a pokretač zabrane bio je najviši državni funkcioner Mirko Tepavac. Partijski ideolog Milojko Drulović sprečio objavljivanje “Knjige o Peneziću” Dragoljuba Golubovića i Živote Milićevića jer “izonosi neistine o revolucionaru” Slobodanu Peneziću Krcunu, jednom od predvodnika revolucionarnog terora iz 1944/45.

Televizija Beograd sklonila je iz programa 1968. godine dokumentarni film o Vladi Revoluciji (Vladimiru Mijanoviću), vođi studentskih demonstracija iz juna te godine, autora Želimira Žilnika, Dušana Makavejeva, Karpa Aćimovića Godine i Branka Vučićevića.

Iste 1968. godine, po nalogu Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije i Gradske konferencije Saveza komunista Beograda, Narodni univerzitet “Braća Stamenković” povukao je iz prodaje knjigu “Moć i strepnje” Dobrice Ćosića, a direktor te institucije Jovan Marković i urednik Ivan Čolović otpušteni. Iste, 1968. godine, oduzet je pasoš piscu Borislavu Pekiću, dobitniku NIN-ove nagrade za roman “Hodočašće Arsenija Njegovana”.

Režiser Lazar Stojanović je u Vojnom sudu, 1972. godine osuđen na kaznu zatvora zbog neprijateljske propagande. Kao ‘trockisti‘ Milan Nikolić i publicista Pavluško Imširević osuđeni su na po dve i po godine zatvora. Iste godine sudski je zabranjen roman pisca Ivana Ivanovića “Crveni kralj” i on osuđen na zatvorsku kaznu, a sa programa TV Beograd, posle kritike Živane Olbine i Saše Gligorijevića skinuta je serija “Nevidljivi” Radivoja Lole Đukića.

Iz prodaje i upotrebe 1974. godine je povučen udžbenik “Istorija filozofije” zbog priloga profesora Miladina Životića.

Cenzura nije mimoišla ni seriju “Građani sela Luga” Žike Lazića zbog napada najviših državnih funkcionera Jakova Blaževića i Draže Markovića 1975. godine, a zbog njihovog mišljenja da je u seriji “vulgarizovana” partizanska borba u Drugom svetskom ratu.

Sa repertoara Narodnog pozorišta skinute su 1980. drame Matije Bećkovića “Međa Vuka Manitoga” i Jovana Radulovića “Vučari Gornje i Donje Polače”.

Iste godine na kaznu od čak 7 godina zatvora osuđen je pisac Momčilo Selić i to zbog jednog članka u samizdat časopisu! Selić je izdržao jedan deo kazne u izuzetno teškim uslovima, a oslobođen je tek posle reakcije brojnih svetskih udruženja pisaca.

Naredne godine sudski je zabranjena knjiga “Vunena vremena” pesnika Gojka Đoga koji je potom osuđen na zatvorsku kaznu koju je delimično izdržao, takođe u veoma teškim uslovima, a s repertoara novosadskog Srpskog narodnog pozorišta skinuta je predstava “Golubnjača” Jovana Radulovića, u režiji Dejana Mijača, koja je govorila o ustaškom genocidu nad Srbima u vreme Drugog svetskog rata.

1984. godine sa repertoara pozorišta skinuta je drama Dušana Kovačevića “Maratonci trče počasni krug”, a direktor Politike Vukoje Bulatović zabranio je objavljivanje feljtona autora Đorđa Ličine “Život Petra Karađorđevića” u listu Intervju.

1987. godine zabranjen list je časopis Mladost, 1988. godine zabranjen je nedeljnik Duga (broj 757-758) zbog karikature i zabranjen je list Politikin svet zbog teksta Zorana Jovanovića “Kraj mora kuća mala” – o funkcionerskim vilama u Neumu.

Na kraju komunističkog perioda, radnici štamparije Borba, 1990. godine, odbili su da štampaju savezni list Borba zato što “napada i kritikuje srpsko rukovodstvo…