Počivalište oborenih avijatičara na Zvezdari

Jednostavan, veliki beli krst, koji simboliše protestantske hrišćane, centralni je motiv omanjeg groblja na Zvezdari.

Nalazi se uz obod Novog groblja, ka ulici Svetog Nikole odakle je i ulaz u ovaj neobičan memorijalni kompleks. Između besprekorno podšišane trave nalaze se redovi identičnih belih spomenika. Sve deluje uredno i brižljivo održavano.

Tu su sahranjeni vojnici raznih vera i nacija, koje spaja jedna stvar: svi su stradali u Drugom svetskom ratu boreći se pod britanskom krunom. To su Britanci, Kanađani, Novozelanđani, Australijanci, Južnoafrikanci... Ali tu ima i Poljaka i – Srba!

Među spomenicima sa imenima stranaca sa svih kontinenata, nalaze se i četvorica pilota iz nekadašnje Jugoslavije, poginulih tokom napada na nacističke okupatore u svojoj zemlji, i to kao piloti britanskog ratnog vazuhoplovstva RAF: to su Beograđanin Jovan S.Pešić, Nikola Vemić iz Šavnika u Crnoj Gori, Franjo Kluz, nekada legendarno ime u istoriji SFRJ, rođen kod Bosanske Dubice, i Luiđi Rudi, rođen u Zadru.

Oni su bili piloti dve eskadrile RAF koje su imale jugoslovenske oznake i bile su deo partizanske vojske, kasnije nazvane u domaćoj istoriji “Prva i Druga partizanska eskadrila”. U sastavu RAF imale su oznake 351. i 352. Squadron RAF.

Ako malo detaljnije istražite ko vojnici sahranjeni na ovom groblju, biće vam jasnija kompleksnost nacija okupljenih u sastavu armije i avijacije Velike Britanije… Na Groblju Komonvelta u Beogradu, koje predstavlja izdvojenu celinu u okviru Novog groblja, sahranjeno je čak 423 vojnika. Samo dvojica koja tu počivaju stradala su u Prvom svetskom ratu.

To su najvećim delom avijatičari koji su pali na nebu iznad Jugoslavije, tokom savezničkih vazdušnih akcija, naročito tokom 1944. godine.

O svim britanskim vojnim grobljima poput ovog beogradskog, u kom god delu planete da se nalaze, stara se Komisija Komonvelta za vojna groblja (CWGC). Sva ona su veoma slična i čine ih grobovi u pravilnim redovima, dok se u sredini uvek nalazi krst.

Groblje Komonvelta možete da istražujete – na spomenicima ne pišu samo imena, prezimena i godine stradalih. Tu su isklesani vojni amblemi i krilatice, u kom je rodu i na kom zadatku stradao vojnik.

Natpis “Union is Strength” i na afrikansu “Eendrag maak mag” označava grobna mesta južnoafričkih vojnika. Ispis “Per ardua ad astra“, koji znači “Kroz teškoće do zvezda” koristili su kraljevsko ratno vazduhoplovstvo Ujedinjenog Kraljevstva i Kraljevsko kanadsko ratno vazduhoplovstvo.

U Beograd su bivali prenošeni godinama posle kraja Drugog svetskog rata, kada su iz improvizovanih mesta sahrane, najčešće odmah pored olupina letelica u kojima su okončali živote, ekshumirani kako bi počivali u miru i poretku poput onog vojnog u kakvom su i pali.

Koliki se značaj u Velikoj Britaniji pridaje vojnim grobljima, svedoči i podatak da je poseta ovom mestu bila i obavezan deo protokola britanske kraljice Elizabete II prilikom njenog dolaska u Jugoslaviju u oktobru 1972. godine.